انجينرعبدالکبير«کاکړ»

لنـــــــډۍ

داسې اولسي او ملي بڼ چې په هغه کې په زرګونو زرګونو مختلفو باغوانانو د خپلو خاصو ثليقو له مخې رنګارنګه ګلان لکه مرسل ، ګلاب ، نرګس ، پتوني ، انتري ، فرشي ، ملکې شب ، فلاکس ، نوري شبو ، زيړګل ، جريبن ، رامبيل ، چامبيل او نور ئې کينولي اوکرلي دي چې هريوئې خاصه ښکلا ، رنګ او بوی لري، خلک ورڅخه خوند اخلي ، د هر رنګ او بوی څخه په خپله اندازه لذت وړي او ورڅخه متآثره کيږی.ددی اولسي اوملي باغ ګلان همدازمونږه لنډۍ دي چې هرشاعرپه خپله خوښه اوثليقه پښتون قام ته بې له کومې توقع اوامتيازڅخه دسوغات په توګه بښلي اوهديه کړي دي .لنډۍ د پښتو د اولسي ادب او فولکلور اساس او تهداب تشکيلوي او داسې فولکلوريک ، ساده ، روان او نامتوازنه شعر دی چې د قيمتي ډبرو کان ته پاتې کيږي . داسې کان چې د سروزرو ، لاجوردو اونوروډيرو قيمتي منرالونوڅخه ډک دی چې په اميلونو، غاړه کيو، پیزوانونو، د ګوتو په غميو، په تومانچو، ټوپکو او توورو کې ، ځان په خاصو رنګونو، مفهومونو، ځلاوو او ښکلاووکې راښئې لکه عشقي ، حماسي ، اجتماعي ، اصلاحي ، انتقادي اونور دا د ګران هيواد د اديبانو ، ليکوالانو ، شاعرانواونورو دنده ده چې دا کانونه ولټوي ، پيدائې کړي ، وه ئې څيړي ، تفحص او اکتشاف ئې کړي او بيائې د اولس د ګټې اخستنې لپاره استخراج کړي ترڅو چې خپل رسالت ئې داوسني اوراتلونکي نسل لپاره سرته رسولې وي. ترکومه ځايه چې معلومه ده لنډۍ له دووبندونو(دوه ويشت سيلابونو)څخه جوړه ده چې لومړۍ بند ئې نه(۹)سيلابه او دوهم بند ئې ديارلس(۱۳)سيلابه لري. دهيوادپه بيلوبيلوبرخوکې لنډۍ د مصری ، ټپې، ټکۍ اونورونومونو هم يادوي چې بيل بيل تعريفونه ورکول کيږي لکه: لنډۍ ـ لنډۍ د يوه وړوکي لنډ مار نوم دی چې سترګې ئې د رڼا سره حساسيت لري نو ځکه د شپې له مخې راوځي او ډير زهرجن دی،زهر ئې په ښکار باندې داسې اثر کوي چې نور د خلاصيدو توان او مجال ئې نه وي.نو لنډۍ هم په همدې دوو لنډو بندونو کې ډير لوی مفهوم او مضمون زايوي چې اغيز ئې خورا زيات دۍ ، دهمدې تآثير له مخې ئې لنډۍ بولي. مصره ـ مصره د يوې تيرې توورې نوم دۍ چې په مصر کې جوړيدله او د پخوا وختو په جګړو کې خورا مؤثره وسله وه چې پښتنو ورڅخه زياته استفاده کوله ، د تآثير له مخې لنډۍ ته مصره هم وائې. ټپه ـ ټپه د ټپ(ذخم) څخه اخستل شوې ده ،څنګه چې ټپ په انسان اثر کوي همداسې لنډۍ هم په اوريدونکي اغيز کوي نو ځکه لنډۍ ته ټپه هم ويل کيږي. د لنډۍ شروع ، شمير او شاعر معلوم ندۍ مګر په ټول اولس پورې مربوط شعر دی . د پښتو ګرامر ليکوال ليکي چې : ((ټول په دی په يوه خوله دي چې د پښتو لنډۍ،سروکي،... د ويدي سندرو پيل دی خو څوک په هغې پسې ندي ګرځيدلي.)) ويل کيږي چې لنډۍ د ويدي سندرو سره پيل شوي دي چې لږ تر لږه څلورنيم يا پنځه زره کلونو ته ئې عمر رسيږي .

دا هغه زړه لنډۍ ده چې عمر ئې زرګونو کلونو ته رسيږي . ښاغلي حبيب الله رفيع د يوه بهرني څيړونکي (جون زانولسونيو)له خولې د پورتنۍ لنډۍ په هکله وائې چې: ((دا د هغه وخت لنډۍ ده چې آريائېان به د شپې له خوا د سوما د بوټي د لو کولو لپاره غره ته تلل او بيا به انتظار وو ترڅو د څوارلسمې سپوږمۍ(د څوارلسمې شپې سپوږمۍ)راوخيژي او دوی د سوما بوټۍ لو کړي ، ځکه که دا په لمر کې لو شوی وای شيره ئې خرابيدله ، نو دوی به د سپوږمۍ د شپې انتظار ويست اوټول به راټول وو بيا به ئې ددې بوټي لو کاوه او له هغه به ئې شيره ايستله او له هغه به ئې مشروب جوړول چې دوی ته ډير مقدس وو او له هغې به ئې استفاده کوله.دا لنډۍ یا له څوارلسم(د څوارلسمې شپې) وړاندی ويل شوی يا په داسې ځای کې ويل شوی چې غرونه لوړ دي او سپوږمۍ ژر نه راخيژي يا هرڅه چې دي د مينې له خوا دا لنډۍ ورته ويل شوی ده.)) نوموړۍ دوام ورکوي چې :

دا دلمر پالنې د وخت لنډۍ ده ، کله به چې لمر لويده نو په دې وخت کې به لمرپالونکو عبادت کاوه دوی باور درلود چې په دې وخت کې هره دوعا قبليږي.نو په همدی اساس ګوري چې مينه(معشوقه) ښيرې کوي او هلته مازديګر دی نو وائې چې : مازديګرۍ دی ښيرې مکړه ته به د ناز ښيرې کوې رښتيا به شينه . دا دواړه زړې لنډۍ دي مګر يقيناً کلمې ئې بدلې شوي دي ځکه د هغه وخت دکلمو په استعمالولو سره اوس څوک پوهيدای نشي نو د وخت په بدليدو سره کلمات هم اوسني حالت ته رارسيدلي دي . مګر يواځې فکر او مطلب ئې تردې دمه راليږديدلي دي . ) په لنډه توګه ويلۍ شو چې د لنډيوشاعر معلوم ندې مګر د شاعرانو د زړونو نه راوتي دی او د خلکو د پراخو پرګنو په زړونو ئې چنګ وهلۍ دی ديوې سينې نه بلې سينې ته او له يوه نسل نه بل نسل ته ئې انتقال کړيدی ، لنډۍ ژوندۍ دي او د تل لپاره به ژوندۍ پاتې شي ځکه دا داولس شعر دی او په اولس پوری اړه لري اوهمدا اولس ئې ترڅو چې دا نړۍ نړۍ ده د تل لپاره ژوندۍ ساتي .  لکه چې معلومه ده دلنډۍ اساسي موضوع انسان او د هغه چارپيريال دی او هرڅه چې په انسان پوری اړه لري د ټولو خصوصياتو سره ئې په ساده ، روان ، ښايسته او ظريفانه بڼه بيانوي ، په همدی اساس د حقيقتونو او خيالونو د مينې او محبت د عشق اووفا د ديدنونو اووصلت د حماسو،ننګ،غيرت، ميړانې،زړه ورتيا او ځان تيريدنې همدارنګه د بې غيرتۍ ، پيغور، موزيتوب ،غم ، غماز ، هجران د سختيو او محروميتونو د هيلو او نا هيليو د وفا او بې وفائې د باور او بې باوريو د توبو او تشبهاتو ، لنډه داچې د ژوندانه له ټولو برخو څخه بحث کوي او هغه څه چې د انسان په محيط او ماحول کې قرار لري اوراڅرګنديږي ، هغه هم ورڅخه پټ نه پاتې کيږي لکه غرونه ، سيندونه ، سيلابونه ، باغونه ، ګل ، بلبل ، سپوږمۍ ، باد ، باران ، تندر ، ستوري او آسمان او په خاصه توګه ګودر ، مازديګر ، چنارونه او نور. په لنډيو کې ښځو ته ځانګړۍ او مهم ځای ورکړل شوی دی او همدائې وجه ده چې د ښځو په وجود کې زولفې ، اوربل ، باڼه ، وروځې ، مړاوې او تورې سترګې ، شونډې ، اننګي ، زنه ، غاړه ، قد ، موسکا ، په ناز کتل او تلل ، خالونه ، ټيک ، پيزوان ، چارګل ... زيات ستايل کيږي او له بلې خوا نارينه چې د سکې بل مخ دی ، هم په خاصو الفاظو ستايل او رټل کيږي . که نارينه پښتونولي او افغاني ارزښتونو ته په درنه سترګه وګوري او عمل پرې وکړي نو هغه ستايل کيږي لکه :

او چا چې پښتونولۍ ته شا کړيده هغه رټل شوي او رټل کيږي لکه د جنګ څخه تيښته،موزيتوب ...

په لنډيو کې کوچيان ، ايلبند او ګودر (د ديدنونو قرارګاه) زيات او په حقه ستايل شوي دي لکه :

کله ناکله لنډۍ د غم غلطۍ او يا د خوش تبۍ لپاره هم ويل شوي او ويل کيږي چې د ښه کيفيت څخه بهره منې دي لکه لاندنۍ لنډۍ

سره له دی چې دلنډيوعمرمعلوم ندی مګردځينولنډيوڅخه دلنډۍ عصراوزمان (نه دقيق تاريخ) چې په محيط او ماحول کې د خاصو پيښو او تغيراتو سره تړاو لري معلوميدای شي لکه :

سره له دی چې دلنډيوعمرمعلوم ندی مګردځينولنډيوڅخه دلنډۍ عصراوزمان (نه دقيق تاريخ) چې په محيط او ماحول کې د خاصو پيښو او تغيراتو سره تړاو لري معلوميدای شي لکه :

په دی لنډۍ کې ټول تضادونه لکه قومي ، ژبني ، سمتي ، طبقاتي او حتّا مذهبي او ديني اختلافات په نظر کې ندي نيول شوی . دلته مينه قدسيت لري او صرفاً مينه . انسان او د هغه مينه ورته ارزښت لري او بس . مين (عاشق ) چې مسلمان هم دی د خپلې پاکې مينې په احترام او دهندوې معشوقې لپاره درمسال ( د هندوانو د عبادت ځای ) ته ځي او د هغې درضايت او خوښۍ لپاره درمسال پاکوي او ديدن ئې کوي . يا دا لنډۍ چې وائې :

په دې لنډۍ کې شاعر ( مين ) د ځوانانو او لويانو نه مرسته نه غواړي ، دۍ د ماشومانو په دوعا ځکه خپل ځان ته تسليت ورکوي او د مطلب د ترلاسه کولو لپاره هيله من دی چې ماشومان ، بې ګناه او معصوم قشر د بشريت تشکيلوي ، د ماشومانو سره ديني ، مذهبي ، نژادي ، قومي ، ژبني او نور تبعيضونه وجود نلري ، دوی لا د توربور ، ظالم ، زبيښاک ، شيطانت ، غلا ، زنا او نورو ناوړو کلماتو سره نا آشنا دي . نو په دې اساس د شاعر لپاره د ماشومانو معصوم والۍ او بې ګناهي او ددوی دوعا د الله په دربار کې د منظوريدو تر ټولو ستره اُميدواري تشکيلوي او په دې باور دي چې د ماشومانو د دوعا په نتيجه کې به خدای پاک ، عاشق خپلې آرزو ته حتماً رسوي. لنډۍ په زياته اندازه د ښځو له خوا يا د هغوی په نماينګۍ د نارينه وو له خوا ويل شوي دي او اکثراً د ښځو او پيغلو جينکو له خوا د خوښيو په مراسمو کې د داريا د وهلو سره يوځای ويل کيږي چې د خوښۍ محفلونو ته نور هم رنګ او ښکلا ورکوي او کله کله خبره د لنډيو سوال او ځواب ته ورسيږي چې ټکۍ جنګي ورته وائې لکه :

همدارنګه لنډۍ د ځوانانو له خوا د شپې د سپوږمۍ په رڼاکې او يا د غنم لو ، شولو لو او د نورو کارونو په وخت کې په لوړ آواز ويل کيږي او خوند ترې اخلي . سازيان ئې د موسيقۍ سره يوځای د سروکو سره او يا د داستانونو په منځ کې او يا په ځانګړې توګه او کله کله هم د سندرې د شروع لپاره وائې ( د مقام په توګه ).ددی ټولو ښکلاوو سره سره چې لنډۍ ئې لري ، ځينې لنډۍ شته (محدود شمير ) چې زما په آند ، يو څه نيمګړې معلوميږي ، هغه داچې شاعر کله ناکله د لنډۍ د دوهم بند د سيلابونو د تکميل لپاره ( مينه ) د مين د تآنيس کلمه په ناسمه او غير ضروري توګه کاروي لکه :

په پورتنيو لنډيو کې ددوهم بند په پای کې د (مينه ) کلمې راوړل ناسم معلوميږي . د سيمې وتلي ، پياوړي او کم نظيره شاعر محترم اکادميسن سليمان لايق د لنډيو په اړوند څه ښه ويلي دي : ((لنډۍ شعر دی شعر هنر دی او هنر د ايډيولوژۍ يو شکل دی )) (( لنډۍ د پښتنو پرګنو د ادبياتو په تاريخ کې هغه ياغي شعر دی چې پرله پسې ئې حقيقت ستايلۍ دی او هيڅ کله د هيڅ راز حدودو او قيودو اطاعت نه کوي ، يواځې حقيقت ستائې ، عشق او مينه ستائې او د ټولو په سرکې ښځه ستائې او د هغې په باره کې د مسلط نارينه د زور زياتي او ستمګرۍ داستانونه رسوا کوي او له يوې پيړۍ نه ئې بلې پيړۍ ته ليږدوي .)) (د لنډيو هغه خالصه برخه چې خالصه عشقي عواطف بيانوي او د انسان د غريزې پر ډيرو ژورو جرړو تکيه لري ، تر نورو لنډيو زيات پايښت کوي او ښائې د انسان د هستۍ ترپايه لار ووهي . ) .

په دې ليکنه کې د لاندی منابعو څخه استفاده شوی ده:
پښتو لنډۍ کتاب ، چې د نيو کابل کتاب پلورنځي له خوا چاپ ته رسيدلۍ دی
د پښتو ګرامر ، مؤلف : ش . کابلۍ ـ پيښورۍ . او د هيواد ويبسايټ .

ليکنه په لاندنيو لنډيو سره پای ته رسوم :

حمـــــــاســـــي

مينـــــــــه

ګـــــــودر

تشــــبــه

بيلتـــــــــون

انجينرعبدالکبير«کاکړ»
۲۴ / ۱۲ / ۲۰۰۹

Top/به سر صفحه